علم و قرآن
دوشنبه ٢٦ تیر ،۱۳٩۱
ممنوعیت نوشیدن شراب (خمر) در قرآن (1) ... نظرات() 

بسم الله الرحمن الرحیم

خمر چیست؟ خمر به معنای پوشش است و هر چیزی که چیز دیگر را بپوشاند و مخفی کند «خمار» گویند. ولی در اصطلاح شریعت به هر مایع مسکر (مست کننده) خمر گفته می‌شود خواه از انگور گرفته شده باشد یا از کشمش و خرما باشد و هر نوع مشروب الکلی را شامل می‌شود. استعمال واژه خمر برای مایعات مسکر به علت تناسبی است که بین معنی لغوی آن (پوشیدن) با این معنا وجود دارد، زیرا این مایعات به جهت مستی که ایجاد می‌کنند، روی عقل پرده ای می‌افکنند و نمی‌گذارند بد را از خوب و زشت را از زیبا تمیز دهد. خمر محتوی مواد شیمیایی بسیاری است. ولی آنچه بیشتر مورد نظر ماست الکل اتیلیک (Athyl Alchohol) با فرمول (CH3CH2OH) است که در حقیقت ماده اصلی خمر بوده و سبب تمام زیان‌های ناشی از مصرف انواع آن است. این ماده از تخمیر قند انگور به وجود می‌آید. (احمد اهتمام، 1344)

مراحل برخورد قرآن با شراب خواری

خداوند در قرآن کریم در چهار مرحله با مسئله شراب برخورد می‌کند که بسیار آموزنده است در مرحله اول می‌فرماید: «وَ مِن ثَمَرَاتِ النَّخِیلِ وَ الأَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا» و از میوه های درختان خرما و انگور باده مستی بخش و خوراکی نیکو برای خود می‌گیرید (نحل/67)

کلمه سکر در لغت به چند معنا آمده است: شراب مست کننده، طعم طعام، سکون و ... (طبرسی، 1395 ق) اصل این کلمه به معنای سد مجرای آب است و مستی را سکر گویند چون راه معرفت را می‌بندد. کلمه سکر را در این آیه برخی از مفسران به معنای مسکرات (امثال شراب مست کننده) گرفته‌اند بنابراین آیه فوق اشاره به نامطلوب بودن و تحریم شراب دارد. (مکارم شیرازی، 1373)

بنابراین در این مرحله بر استفاده های سالم و حلال از میوه انگور و خرما تأکید می‌شود و راه استفاده صحیح نشان داده می‌شود این اولین مرحله در تربیت صحیح افراد و راه جلوگیری از عادات زشت است. در مرحله دوم می‌فرماید: «یَسْأَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ قُلْ فِیهِمَا إِثْمٌ کَبِیرٌ وَ مَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَ إِثْمُهُمَآ أَکْبَرُ مِن نَّفْعِهِمَا» درباره شراب و قمار از تو می‌پرسند، بگو: بر آن دو گناهی بزرگ، و سودهایی برای مردم است، ولی گناهشان از سودشان بزرگ‌تر است. (بقره/219) در این مرحله چند نکته قابل توجه است:

1- بعضی از مسلمانان توجه به شراب و قمار داشته و از احکام آن سؤال می‌کردند و آیه در پاسخ پرسش‌های آنان نازل شده است

2- قرآن کریم هنگامی که می‌خواهد شراب را حرام کند با نرمی و لطافت برخورد می‌کند.

3- روش تربیتی قرآن بسیار جالب است چون در برخورد با دو پدیده زشت یعنی شراب خواری و قمار بازی از همان ابتدا برخورد تند و سخت نمی‌کند بلکه با انصاف می‌فرماید این‌ها منافعی (مادی و زودگذر مثل حالت برد در قمار یا فراموشی غم‌های زندگی در مستی) دارد اما ضررهای (روحی و بهداشتی و جسمی) آن بیشتر است. پس معنای آیه چنین می‌شود که شراب و قمار ضررهای بسیار گرانی به جان و جسم انسان وارد می‌کند چرا که مانع کمالات و نیکی‌هاست. این برخورد جالب قرآن با پدیده شراب خواری باعث شد که بسیاری از مسلمانان این عادت زشت را ترک کردند.

در مرحله سوم می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ لاَ تَقْرَبُواْ الصَّلاَةَ وَ أَنتُمْ سُکَارَى حَتَّىَ تَعْلَمُواْ مَا تَقُولُونَ» ای کسانی که ایمان آورده‌اید در حال مستی به نماز نزدیک نشوید تا زمانی که بدانید چه می‌گویید. (نساء/43) در تفسیر این آیه چند دیدگاه در بین مفسران قرآن وجود دارد:

  الف) مراد از این آیه آن است که مسلمانان با حالت مستی که بعد از خوردن شراب حاصل می‌شود وارد نماز نشوند و این امر دو فایده مهم در بر دارد نخست اینکه مناجات با خدا مستلزم فهم و درک مطلب است و اگر کسی با حالت مستی در برابر حضرت حق قرار گیرد علاوه بر آنکه نوعی بی ادبی است از نماز نیز بهره ای نمی‌برد. دوم اینکه با توجه به نزدیک بودن اوقات پنج‌گانه نماز واجب (به ویژه در صدر اسلام) کسی عملاً نمی‌توانست به شراب خواری روی آورد چون اگر صبح یا عصر نماز می‌خواند اثرات آن تا موقع نماز باقی می‌ماند و این مطلب نوعی مبارزه با شراب خواری در جامعه بود. (مکارم شیرازی،1373)

ب) برخی از مفسران شیعه و اهل سنت بر آنند که مراد از مستی (سکر) در آیه فوق مستی خواب است پس معنای آیه این می‌شود که با حالت خواب آلودگی نماز برگزار نکنید (الحویزی، 1383) اما بر خی از مفسران به این دیدگاه اشکال کرده‌اند که این تفسیر از مفهوم «حَتَّىَ تَعْلَمُواْ مَا تَقُولُونَ» استفاده شده است. اگرچه در معنای سکاری داخل نباشد. به عبارت دیگر از جمله تا بدانید چه می‌گویید استفاده می‌شود که نماز خواندن در هر حالی که انسان از هو شیاری کامل برخوردار نباشد ممنوع است. خواه حالت مستی باشد یا باقیمانده حالت خواب باشد.

در مرحله چهارم خداوند می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ وَ الأَنصَابُ وَ الأَزْلاَمُ رِجْسٌ مِّنْ عَمَلِ الشَّیْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ * إِنَّمَا یُرِیدُ الشَّیْطَانُ أَن یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَدَاوَةَ وَ الْبَغْضَاء فِی الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ وَ یَصُدَّکُمْ عَن ذِکْرِ اللّهِ وَ عَنِ الصَّلاَةِ فَهَلْ أَنتُم مُّنتَهُونَ» ای کسانی که ایمان آورده‌اید، شراب و قمار و بت‌ها و تیرهای قرعه پلیدند و از عمل شیطان اند. پس از آن‌ها دوری گزینید، باشد که رستگار شوید. همانا شیطان می‌خواهد با شراب و قمار، میان شما دشمنی و کینه ایجاد کند و شما را از یاد خدا و نماز باز دارد پس آیا شما دست برمی دارید (مائده/91-90)

در این آیه دو نکته قابل توجه است: اول: آیه حکم حرمت شراب را به صورت قطعی بیان کرده است ولی این عمل پس از سه مرحله قبل بود که ذهنیت مسلمانان برای این حکم آماده شده بود، به طوری که پس از نزول آیه فوق پاسخ عمر بن خطاب یکی از شراب خواران دوران جاهلیت این بود «اِنتَهینا ... اِنتَهینا» یعنی دیگر نخواهیم نوشید دیگر نخواهیم نوشید و با نزول این آیه هر که جامی در دست داشت آن را شکست و جامعه مسلمانان یکپارچه به فرامین شریعت گردن نهاد؛ و این تأثیر شگفت انگیز روش تربیتی قرآن کریم بود که به صورت چند مرحله ای و تدریجی اجرا شد. دوم: در این آیه حکم تحریم شراب به صورت خشک بیان نشده است بلکه ضررهای شراب خواری و قمار بیان شده است که عبارتند از: رجس (پلید) است. عمل شیطان است، و او می‌خواهد با این عمل بین شما دشمنی ایجاد کند و می‌خواهد با این عمل مانع شود که شما به یاد خدا باشید و به نماز بپردازید.