علم و قرآن
چهارشنبه ٤ امرداد ،۱۳٩۱
اهمیت خواب از منظر قرآن و جنبه های علمی قضیه ... نظرات() 

هو المحمود

اهمیت خواب در زندگی انسان

خداوند متعال می‌فرماید: «وَ جَعَلْنَا نَوْمَکُمْ سُبَاتًا * وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِبَاسًا * وَ جَعَلْنَا النَّهَارَ مَعَاشًا» و خواب شما را مایه آرامشتان قرار دادیم و شب را پوششی برای شما و روز را وسیله ای برای زندگی و معاش (نبأ/9-11) و نیز می‌فرماید: «وَ مِنْ آیَاتِهِ مَنَامُکُم بِاللَّیْلِ وَالنَّهَارِ» و از نشانه های او خواب شما در شب و روز است (روم/24) پدیده خواب یک پدیده مهم آفرینش و نموداری از نظام حکیمانه آفریننده آن است. این موهبت بزرگ الهی سبب می‌شود که جسم و روان انسان آرامش یابند و با بروز حالت خواب که یک نوع وقفه و تعطیل در کار بدن است آرامش و رفع خستگی حاصل می‌گردد و انسان نیروی تازه ای پیدا می‌کند.

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: «النُّوم ُراحَةٌ لِلجَسَد،النُطقُ راحةٌ لِلرّوح وَ السُکوتُ راحَةٌ لِلعَقل» خواب مایه آسایش تن است و سخن مایه آسایش روح و سکوت مایه آسایش خرد (ری شهری ،1367)

محمدحسین ضیائی بیگدلی (1383) (در کتاب روانشناسی تحلیلی )می‌گوید: هنگام خواب نیروهای از دست رفته بدن بازیافت می‌شوند و طی آن مواد سمی و زاید که در اثر متابولیسم (سوخت و ساز) در سلول‌های بدن برجای مانده‌اند از بین می‌روند. سپس سلول‌ها انرژی و توانایی بازیافت شده خود را برای مدت زمان بیداری ذخیره می‌نماید تا انسان بتواند با نشاط و توانایی کافی فعالیت‌های خود را طی روز از سر گیرد.

بهترین وقت برای خواب

بدون شک برنامه اصلی برای خواب مربوط به شب است و شب به خاطر آرامشی که از تاریکی پدید می‌آید اولویت خاصی در این مورد دارد. دانشمندان پی برده‌اند 70 درصد از خواب عمیق در یک سوم اول شب صورت می‌گیرد و چنانچه یک شخص تا نیمه شب بخواب نرود در واقع قسمت اصلی خواب خود را از دست داده است. تأثیر خوابیدن قبل از نیمه شب در ایجاد شادابی و نشاط جسم ده‌ها بار بیشتر از خواب ساعاتِ بعد از نیمه شب است، بدترین چیز این است که یک فرد بگوید: ساعت دو نیمه شب خواهم خوابید و چون به هشت ساعت خواب نیاز دارم ساعت ده صبح بیدار خواهم شد (رضوان، 1373)

اما گاه شرایطی در زندگی انسان پیش می‌آید که مثلاً مجبور می‌شود شبانه سفر کند و روز استراحت کند که در این صورت توصیه می‌شود این شخص به خواب قیلوله برود. خواب قیلوله خواب بسیار مفیدی است که موقع آن قبل از ظهر می‌باشد. رسول خدا (صلوات الله علیه) می‌فرمایند: «النوم ُمِن اَوَّل ِالنَّهار خُرُق، وَ القائِلَهُ نِعمَةٌ وَ النومُ بَعدَ العصرِ حُمُق وَ بَینَ العِشانَین یَحرُمُ الرِّزق» خوابیدن ابتدای روز (بین الطلوعین) بی عقلی است و خواب قیلوله (قبل از ظهر) نعمت است و خواب بعد از عصر حماقت است و خوابیدن بین نماز مغرب و عشا مانع رزق و روزی می‌شود. بررسی‌ها و تحقیقات انجام شده در یکی از دانشگاه‌های آمریکا نشان می‌دهد که خواب قیلوله به مدت پانزده دقیقه هنگام ظهر خطر ابتلا به عوارض قلبی را 10 تا 15 درصد کاهش می‌دهد. در نتایج این تحقیقات آمده است که خواب قیلوله در تنظیم «ساعت بیولوژیک» بدن بسیار مؤثر بوده و نشاط فکری فعالیت‌ها و کارایی افراد را افزایش می‌دهد. پزشکان غربی در تحقیقات دیگر تأیید  نموده‌اند که نیم ساعت خواب قیلوله به اندازه یک شب خوابیدن برای بدن او مفید خواهد بود. این حقیقت که به تازگی در غرب کشف شده چهارده قرن پیش بر زبان پیامبر اسلام (صل الله علیه و اله و سلم) و اهل بیت گرامی‌اش جاری شده است.

مضرّات پر خوابی

رسول خدا (صل الله علیه و آله و سلم) می‌فرمایند: «اِیّاکُم وَ کَثرَةُ النُّوم، فَاِنَّ کَثرَةُ النُّوم یَدَع صاحِبهِ فقیراً یَوم القیامة» از پرخوابی به پرهیزید، زیرا پرخوابی صاحب خود را در روز قیامت تهیدست می‌گذارد. بررسی‌ها نشان داده کسانی که بسیار می‌خوابند از لحاظ روانی گرایش به نگرانی، افسردگی و خجالت‌زدگی دارند، اعتماد به نفس در این‌ها کم می‌باشد کوچک‌ترین مشکلات و حوادث زندگی آن‌ها را به رنج می‌آورد و فکر آن‌ها را به خود مشغول می‌سازد و بیش از دیگران در معرض اختلالات روانی هستند.

ساعت بیدارباشِ بدن

در روایتی از امام صادق علیه السلام آمده است: «ما مِن احدٍ یقراءُ آخِرَ الکَهفِ عِندَ النوم اِلاّ تَیقَظُ فی الساعةِ التی یُریدُها» هر کس آیه آخر سوره کهف را بخواند در هر ساعت که بخواهد می‌تواند بیدار شود (شیخ کلینی، 1361 ش) «قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِّثْلُکُمْ یُوحَى إِلَیَّ أَنَّمَا إِلَهُکُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَمَن کَانَ یَرْجُو لِقَاء رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صَالِحًا وَلاَ یُشْرِکْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا» (کهف/110)

از شگفتی‌های عالم خواب که دانشمندان اخیراً پرده از روی آن برداشته‌اند این است که به هنگام خواب و تعطیلی موقت بخش عظیمی از مغز بعضی از سلول‌ها که آن‌ها را «سلول نگهبان» باید نامید همچنان بیدار می‌مانند و توصیه‌هایی را که انسان قبل از خواب در مورد لحظه بیداری به آن‌ها می‌کند هرگز فراموش نمی‌کنند تا به هنگام لزوم تمام مغز را بیدار کرده به حرکت درآورند، مثلاً مادر خسته ای که شب می‌خوابد و فرزند شیرخوارش در گهواره نزدیک اوست ناخودآگاه به سلول نگهبان که رابط میان روح و جسم است این مطلب را توصیه می‌کند که هر زمان کودک من کمترین صدایی کرد مرا بیدار کن لذا ممکن است غرش رعد این مادر را بیدار نکند اما کمترین صدای کودکش سبب بیداری او می‌شود این وظیفه مهم را سلول نگهبان برعهده‌گرفته است. خلاصه از آنجا که خواب از پدیده های روحی است و روح جهانی است پر از اسرار، عجیب نیست که زوایای این مسأله هنوز روشن نشده باشد ولی هر چه بیشتر در آن به غور می‌پردازیم به عظمت آفریدگار این پدیده بیشتر آشنا می‌شویم (رضوان، 1373)

آداب چگونه خوابیدن

1- پاکیزگی

رسول خدا (صلوات الله) می‌فرمایند: «لا یَتَبَیّن اَحَدُکُم وَ یَدَهُ غَمرَه، فَاِنَّ فَعَلَ فَأصابَهُ لُمَمٌ لِلشّیطانِ فلایَلو مِن اِلاّ نفسَه» هیچ یک از شما با دست‌های چرب نخوابد پس اگر چنین کرد و آسیبی از شیطان (میکروب) به او رسید جز خودش کسی را سرزنش نکند (ری شهری، 1367)

2- با وضو خوابیدن

امام صادق (علیه السلام ) می‌فرماید: «مَن تَطَهّرَ ثُمَ اَولی اِلی فِراشهِ باتَ وَ فِراشِه کَمسجِدهِ» هر کس وضو بگیرد و سپس به بسترش برود در آن شب بستر او چون مسجدش باشد.

3- قضای حاجت کردن

امام علی( علیه السلام)  به فرزند خود امام حسن (علیه السلام) می‌فرمایند: «یا بُنیَّ اِلاّ اَعلَمُک اربَعَ خِصالٍ تَستَغنی بِها عَنِ الطِّب؟ ...» فرزندم آیا چهار کار به تو بیاموزم که بکار بستن آن‌ها از طبابت بی نیازت کند؟ عرض کرد بله یا امیرالمؤمنین. فرمود: بر سفره غذا منشین مگر وقتی که گرسنه باشی، از خوردن دست بکش در حالیکه هنوز اشتها داری، غذا را خوب بجو، و هرگاه خواستی بخوابی قضای حاجت کن اگر این کارها را به کار بندی از طبابت بی نیاز خواهی شد. (محمدی ری شهری،1367)

پر واضح است که بقایای مواد زاید دفعی اعم از مدفوع یا ادرار تمام شب در بدن انسان موجب ایجاد مسمومیت‌ها و مضرّاتی برای او می‌شود.

4- خوابیدن به پشت یا به دست راست

امام علی (علیه السلام) می‌فرماید: خوابیدن چهار صورت دارد: 1- پیامبران به پشت دراز می‌کشند و می‌خوابند اما چشمانشان بیدار و منتظر وحی خدای عزوجل است 2- مؤمن به دست راست و رو به قبله می‌خوابد 3- شاهان و شاهزادگان به دست چپ می‌خوابند تا غذایی را که خوردند به هضم رساندند و ابلیس و برادران او و هر دیوانه و آفت زده ای دَمَر می‌خوابد. (محمدی ری شهری، 1367)

فواید پزشکی خوابیدن به دست راست: 1- سبب پایین آمدن غذا به قعر معده می‌شود 2- با توجه به اینکه شُشِ سمت راست بزرگ‌تر از شش سمت چپ می‌باشد در نتیجه به دست راست خوابیدن باعث می‌شود فشار کمتری بر قلب وارد شود 3- در صورت خوابیدن به سمت چپ، معده به قلب فشار می‌آورد 4- کبد حالت استقرار و جایگاه بهتری پیدا می‌کند. (عقیل، 1382)

مضرات پزشکی دَمَر خوابیدن: امام علی (علیه السلام) می‌فرماید: «لا یُنامُ الرّجُل علی وَجههِ، و َمَن رأیتموهُ نائماً علی وَجههِ فأنبهوهُ وُ لا تَدعوه» مرد نباید دمر بخوابد اگر دیدید کسی دَمر خوابیده بیدارش کنید و او را به آن حال نگذارید (محمدی ری شهری، 1367)

1- عمل دستگاه تنفس ارتباط و وابستگی مستقیم با حرکت قفسه سینه دارد که در صورت دَمَر خوابیدن به علت فشار وارد بر قفسه سینه نفس کشیدن سخت شده و حالت تنگی نفس رخ می‌دهد 2- فشار بر احشای داخل شکم می‌آید 3- گردن در حالت غیرطبیعی قرار گرفته و مهره های آن کج می‌شوند 4- اعضای تناسلی مرد در این حالت به علت تماس با زمین تحریک شده امکان ارتکاب عمل گناه به وجود می‌آید. (عقیل، 1382)